Wanneer de prijzen in de supermarkt stijgen, ligt de oorzaak soms in een besluit dat een centrale bank maanden eerder heeft genomen. Milton Friedman wijdde zijn carrière aan het aantonen van het verband tussen de hoeveelheid geld in omloop en het prijspeil. Zijn centrale stelling is in één zin samen te vatten: de geldhoeveelheid moet in een stabiel en voorspelbaar tempo groeien, afgestemd op de reële groei van de economie.
Geldhoeveelheid en inflatie: het mechanisme dat Friedman blootlegde
Is het je weleens opgevallen dat sommige periodes van prijsstijgingen uit het niets lijken te komen? Volgens Friedman is de verklaring vrijwel altijd monetair. Als de centrale bank meer geld in omloop brengt dan de economie aan goederen en diensten produceert, stijgen de prijzen uiteindelijk.
Deze redenering is gebaseerd op de kwantiteitstheorie van geld. Eenvoudig gezegd: als de hoeveelheid bankbiljetten en bankdeposito’s sneller toeneemt dan de productie, verliest elke munteenheid aan waarde. Het zichtbare resultaat is inflatie.
Friedman werkte dit idee verder uit in het boek dat hij samen met Anna Schwartz schreef, A Monetary History of the United States, 1867-1960. Hun onderzoek liet zien dat grote Amerikaanse crises, waaronder de Grote Depressie, verband hielden met fouten van de Federal Reserve bij het beheer van de geldhoeveelheid. Als je de gouden regel van Milton Friedman begrijpt, wordt duidelijk waarom hij ervoor pleitte centrale bankiers elke ruimte voor improvisatie te ontnemen.
Inflatie is altijd een monetair verschijnsel: deze beroemde uitspraak vat de overtuiging samen die Friedman de Nobelprijs voor de Economie opleverde.
Gouden regel van het monetair beleid: een vast groeipercentage in plaats van bijsturing per geval
Friedmans concrete voorstel staat bekend als de k-procentregel. Het idee is om vooraf het jaarlijkse groeitempo van de geldhoeveelheid vast te leggen, zonder dit aan te passen aan de economische omstandigheden. Als de economie gemiddeld met enkele procenten per jaar groeit, moet de geldhoeveelheid dat tempo volgen, en niet sneller.
Waarom geen aanpassingen? Omdat monetair beleid met lange en onvoorspelbare vertragingen doorwerkt. Friedman liet zien dat het maanden, soms meer dan een jaar, duurt voordat een besluit van een centrale bank om de rente te verlagen of te verhogen effect heeft op de prijzen en de werkgelegenheid. Het gevolg: discretionaire ingrepen komen vaak te laat en versterken de conjunctuurcycli in plaats van ze af te vlakken.
Regels versus discretionaire beleidsvoering: de kern van het debat
Het friedmaniaanse monetarisme stelt twee visies op de centrale bank tegenover elkaar. Enerzijds is er discretionaire sturing, waarbij beleidsmakers de rente en liquiditeit aanpassen op basis van hun inschatting van de situatie. Anderzijds is er een automatische regel die willekeur uitsluit.
Volgens Friedman brengt discretionaire beleidsvoering drie problemen met zich mee:
- Centrale bankiers beschikken niet in realtime over informatie over de precieze toestand van de economie, waardoor ze te laat of te krachtig reageren.
- Door de vertraging waarmee monetair beleid doorwerkt, zijn koerscorrecties riskant: het effect van een besluit dat vandaag wordt genomen, wordt pas merkbaar in omstandigheden die dan alweer veranderd zijn.
- De politieke verleiding om de geldpers aan te zetten om de werkgelegenheid op korte termijn te stimuleren, leidt uiteindelijk tot inflatie zonder blijvende daling van de werkloosheid.
Dit laatste punt sluit aan bij een andere bijdrage van Friedman: het concept van de natuurlijke werkloosheidsgraad. Elke poging om de werkloosheid met geldschepping langdurig onder deze drempel te drukken, wakkert alleen maar de prijsstijgingen aan.
Praktische beperkingen van de gouden regel in de hedendaagse economie
Hoewel de logica elegant is, stuitte de toepassing ervan op serieuze obstakels. Verschillende centrale banken probeerden in de jaren na de verspreiding van het monetarisme streefwaarden voor de geldhoeveelheid te hanteren. De resultaten waren niet altijd overtuigend.
Het verband tussen de geldhoeveelheid en inflatie verschilt per periode. Het is doorgaans sterker tijdens periodes van hoge inflatie, maar wordt minder consistent wanneer de prijzen stabiel zijn. Dit is een van de redenen waarom de meeste grote centrale banken geleidelijk zijn afgestapt van strikte sturing op monetaire aggregaten en zijn overgestapt op inflatiedoelstellingen.
Geldschepping werkt niet als een kraan
De Bank of England heeft een technisch punt toegelicht dat een vereenvoudigde interpretatie van de gouden regel ondermijnt. Wanneer een commerciële bank een lening verstrekt, creëert ze tegelijkertijd een deposito. De reserves van de centrale bank bepalen niet automatisch de omvang van de kredietverlening. Kredietverlening hangt af van financieringsbeperkingen, het kapitaal van de bank en de vraag van kredietnemers.
Dit betekent dat de centrale bank de hoeveelheid geld in omloop niet rechtstreeks kan beheersen met een eenvoudige, stabiele geldmultiplicator, zoals het klassieke monetaristische model veronderstelde.
De erfenis van Friedman in het huidige monetair beleid
Het zuivere monetarisme heeft sinds de jaren 1990 aan invloed ingeboet, maar Friedmans stempel is nog altijd zichtbaar. Het idee dat een centrale bank volgens transparante regels moet werken, in plaats van af te gaan op de intuïtie van haar beleidsmakers, is inmiddels breed aanvaard.
De Europese Centrale Bank bevestigde tijdens haar strategische evaluatie dat ze monetaire aggregaten meeneemt in haar analyse, maar ze niet als enige leidraad gebruikt. Monetaire aggregaten helpen bij de analyse, maar bepalen niet op zichzelf het rentebeleid.
De inflatie na de pandemie heeft het debat nieuw leven ingeblazen. Toen centrale banken op grote schaal liquiditeit in de economie pompten om die te ondersteunen en de prijzen vervolgens sterk stegen, kreeg de friedmaniaanse kijk opnieuw meer aandacht. Het verband tussen een snelle monetaire expansie en een inflatiegolf leek deze keer moeilijk te negeren.
De gouden regel van Friedman voor het monetair beleid wordt door geen enkele grote centrale bank nog ongewijzigd toegepast. Toch heeft ze de manier waarop economen inflatie en de geloofwaardigheid van monetaire instellingen analyseren, ingrijpend veranderd. Elke centrale bank die een inflatiedoelstelling aankondigt en zich ertoe verbindt die op lange termijn na te streven, volgt — of ze dat nu erkent of niet — een stukje van de weg die het monetarisme uit Chicago heeft uitgestippeld.
